Nieuws

Een ijzeren weg door de stad

Door Peter van Oirschot

Regionaal Archief Tilburg

Anderhalve eeuw spoor en Spoorzone in Tilburg

TILBURG — De Spoorzone is elke week wel in het nieuws. Maar de geschiedenis van dit gebied en van de spoor- en tramlijnen in Tilburg is minstens zo interessant.

DOOR RENÉ HAANS

Wie het afgelopen jaar de Tilburgse Koerier opensloeg, heeft meerdere keren de Spoorzone voorbij zien komen. Was het niet in een verslag over de gemeenteraad, dan schreef de gemeente er zelf wel over. Ook in andere media werd volop aandacht besteed aan de Spoorzone. Van de oude treinwerkplaats, de Koepelhal en Wagenmakerij tot het Johan Stekelenburgplein. Om maar niet te spreken over de budgetoverschrijdingen waar de gemeenteraad menig keer het hoofd over boog. Laatst stond er in het Brabants Dagblad een artikel met als titel 'Treinhistorie langs een denkbeeldig Halve Zolenspoor'. Een verwijzing naar het economisch belang van de Langstraatspoorlijn voor de leder- en schoenindustrie. Wij doken in de historie van 'het spoor' in Tilburg.

De eerste Nederlandse spoorlijn van Amsterdam naar Haarlem werd geopend op 20 september 1839. Tilburg kreeg pas in 1863 zijn ijzeren weg, de verbinding met Breda. De nieuwe lijn liep via Dorst, herberg De Vijf Eiken en tussen de dorpen Gilze en Rijen door in rechte lijn naar Tilburg. Als tussenstation bestaat alleen Gilze-Rijen nog. Toen Tilburg eenmaal de geur van briketten had geroken, volgden er spoedig meer lijnen. In 1867 kwam er zelfs een verbinding tot stand met Brussel. In 1881 volgde de lijn Nijmegen-'s-Hertogenbosch-Tilburg. De eerste trein uit Nijmegen kwam aan op het hulpstation in de Koestraat. Tilburg stond op de kaart.

In datzelfde jaar kwam de stoomtram in Tilburg. De eerste stoomtramlijn was die van Waalwijk. Via het Moleneind, Heikant, het Lijnsheike en 't Goirke, nu Julianapark, kwam de tram Tilburg binnen. Oneindig zijn het aantal anekdotes over de gemoedelijkheid bij de stoomtram. Zoal dat van een jong meisje dat haar handtas vergeten was en aan de machinist vroeg of hij even wilde wachten, dan kon zij de tas thuis gaan halen. Wie kon dit weigeren? Dè ge bedankt zèt de witte. In 1934 kwam er een abrupt einde aan de tramexploitatie door de opkomst van de Brabantse Buurtspoorwegen.

Met het spoor kwam ook het onderhoud naar Tilburg. In 1867 werd de bouw van de Tilburgse centrale werkplaats, 'Den Atelier' aanbesteed voor 78.412 gulden. Op 1 februari 1869 werd de werkplaats officieel geopend. Vlak voor de bevrijding van Tilburg op 27 oktober 1944 namen de Duitsers alles wat draagbaar was mee, de rest werd vernield. Het transformatorhuis, de watertoren, elektrische loopkranen en vaste stoomketels werden opgeblazen. Met Engelse hulp werd na de oorlog aan het herstel begonnen. In 1976 werd nog een vergaande modernisering uitgevoerd. In 2011 werd de werkplaats opgeheven. Den Atelier heeft zeker zijn stempel gedrukt op Tilburg. Duizenden medewerkers verdienden er de kost voor hun gezin.

Het gebied wordt ontwikkeld tot een stedelijk gebied waarin woningen, kantoren, horeca, uitgaansmogelijkheden en een nieuwe bibliotheek zijn gepland. Het terrein van ongeveer een kilometer lang wordt een van de paradepaardjes van Tilburg. Een klein gedeelde van de NS is verhuisd naar Berkel-Enschot onder de naam NedTrain Componenten Bedrijf (NCB). De overige activiteiten zijn verdeeld over Nederland, voornamelijk Haarlem. En dan hebben we nog het stationsgebouw zelf. Het station is gebouwd in 1965 naar een ontwerp van Koen van der Gaast en is officieel aangewezen als rijksmonument. Om alles up-to-date te maken, wordt in september gestart met de renovatie van het 'kroepoekdak'.

Dit artikel is mede tot stand gekomen op basis van informatie van oud-spoorwegman Piet Obbens.

|Doorsturen