Nieuws

75 jaar bevrijd: zo ging het eraan toe in Tilburg tijdens de bezetting

Door Silvester Klaasman

TILBURG - Op 27 oktober is het 75 jaar geleden dat de bezetting van Tilburg door nazi-Duitsland ten einde kwam. In het teken van 75 jaar vrijheid kijken we met professor Arnoud-Jan Bijsterveld van de Universiteit van Tilburg terug op de bezetting en hoe die tijd verliep voor de stad en haar inwoners

Boek 1940 - 1945 / Regionaal Archief Tilburg

DOOR SILVESTER KLAASMAN

¿Zeker in het geval van Brabant is het beeld van de Tweede Wereldoorlog en de bevrijding nogal vervormd¿, begint Bijsterveld vanuit zijn kantoor op de achtste verdieping van het Simongebouw op de universiteitscampus. ¿Het lijkt allemaal om Amsterdam en de hongerwinter te draaien. Daardoor vergeten we nog wel eens dat het voor Brabant in de Tweede Wereldoorlog een ander verhaal is.¿

De bezetting

¿Zo weten bijvoorbeeld maar weinig mensen hoe hard hier aan het begin van de oorlog gevochten is. De Peel-Raamstelling, een belangrijke verdedigingslinie van Nederland , werd de eerste dag al overschreden. Ondertussen kwam het Franse leger om te helpen. Dat is tot Moergestel gekomen en op de Bredaseweg, vlakbij de universiteit, heeft dat nog gevochten met de Duitsers. Van daaruit hebben ze zich van teruggetrokken. Ook is Tilburg in mei 1940 gebombardeerd.¿

¿De bezetting verliep in de maanden daarna eigenlijk heel rustig. Mensen moeten hebben gedacht: `goh, dat valt eigenlijk wel mee allemaal¿. In het najaar van 1940 worden dan de eerste stappen gezet in de Jodenvervolging. Ook die ging aanvankelijk niet gepaard met een hoop geschreeuw en geweld. In augustus 1942 kregen enkele tientallen Joden een brief thuis met het bericht dat ze zich moesten melden en de meesten van hen deden dat vrijwillig. Er is hier één razzia geweest maar dat was niet de normale gang van zaken.¿

¿Langzaam maar zeker merkten mensen toch dat het de verkeerde kant op ging¿, zegt Bijsterveld. ¿Toen de nazi¿s begin 1943 de Slag om Stalingrad verloren, zagen zelfs de Duitsers in dat het fout liep. En dat merkten ze in Tilburg ook. Mensen kregen minder te eten, het werd moeilijk om te reizen en andere beperkende maatregelen werden getroffen. Mannen werden opgeroepen voor de Arbeitseinsatz, eerst vrijwillig en daarna gedwongen¿, vertelt de historicus.

¿In april ¿43 moeten de resterende Joden zich melden en in september worden de laatste Joden gearresteerd. Daarna wordt Tilburg `Judenrein¿ verklaard, maar dat klopte helemaal niet want er waren nog mensen die zaten ondergedoken, mensen die gemengd waren gehuwd en ¿ heel opmerkelijk ¿ mensen die simpelweg de dans ontsprongen. Een voorbeeld daarvan is de oma van Helga Deen [naar wie het plaatsje naast de synagoge is vernoemd, red.]. Zij heeft de hele oorlog in de Heuvelstraat gewoond. Een ander gezin ontsprong de dans omdat het tijdens de bezetting een bordje op de deur hing met de tekst `besmettelijke ziekte¿. Dat soort absurde voorvallen vonden ook plaats.¿

Doorgangsplaats

¿Al voor de oorlog was Tilburg een doorgangsplaats voor Joodse vluchtelingen¿, gaat Bijsterveld verder. ¿In 1933 komen hier de eerste grote groepen Joden. Vanuit de textiel- en leerindustrie waren er veel zakelijke banden. Er waren altijd handelsrelaties geweest tussen de plaatselijke textielindustrie en Duitsland. De textielfabrikanten profiteerden aanzienlijk van de oorlog ¿ er zijn hier bijvoorbeeld uniformen gemaakt voor het Duitse leger. Maar er waren ook familiebanden. In de loop der jaren zijn er honderden joden naar Tilburg gekomen. De meesten van hen wilden van hier naar Engeland of de Verenigde Staten, maar dat was moeilijk, dus veel mensen wilden ook naar België.¿

Daardoor zijn er veel verhalen van Joden die hier te voet de grens overstaken. Cees Donders ¿ de opa van televisiebekendheid Roy Donders ¿ publiceerde een aantal jaar geleden een boek waarin hij vertelde Joodse mensen de grens over te hebben gesmokkeld. ¿Daar is heel weinig onderzoek naar gedaan maar het landschap leent zich er met die bossen heel goed voor¿, zegt Bijsterveld. ¿Het was voor de Duitsers onmogelijk om die grens goed te controleren.¿

Verzet

¿Altruïsme speelde soms heus een rol bij verzetsdaden¿, zegt Bijsterveld, ¿maar economische belangen speelde ook een rol. Zo werd er voor de onderduik vaak geld gevraagd en soms veel geld. Dan vroegen ze een gulden per persoon per dag. Mensen verdienden toen 80 á 100 gulden per maand, dus dat was een hoop geld. Anderzijds hadden de mensen die onderduikers in huis namen, ook geld nodig, want die onderduiker moesten ook worden gevoed.¿

¿Over het verzet wordt vaak ongenuanceerd gesproken. Vaak wordt gedacht dat mensen op een moment beslisten: en nu ga ik bij het verzet, maar zo is het bijna nooit gebeurd. Er waren heel veel mensen die wel eens wat deden om te helpen, maar die bijvoorbeeld ook met de Duitsers moesten samenwerken om iets gedaan te krijgen. Er is een groot grijs gebied tussen verzet en collaboratie. In de tijd werd dat ook niet `het verzet¿ genoemd ¿ je deed gewoon iets, maar zo is het achteraf pas genoemd. Het begon vaak met kleine dingetjes, je geeft mensen wat voedselbonnen of laat iemand een keer overnachten. In Tilburg werd vrij veel illegaal geslacht ¿ slachten mocht niet zomaar want alles moest officieel geregistreerd worden. Zo ontstond er zwarte handel maar was dat ook verzet? Die grens is heel vaag.¿

De kerk

Bij het verzet speelde ook de kerk een significante rol. ¿De rol van de kerk wordt vaak negatief belicht, maar dat is niet helemaal terecht. De bewering dat de katholieke kerk antisemitisch was klopt bijvoorbeeld niet. Ze was wel anti-Joods, maar dat was gekeerd tegen het joodse geloof en niet tegen de Joden of het zogenaamde Joodse ras. Op een vergelijkbare manier waren de katholieken tegen de protestanten, dat had geen raciale achtergrond.¿

¿Van de andere kant was de katholieke kerk de enige die in 1941 heeft geprotesteerd tegen de Jodenvervolging. Er werd door de Raad van Kerken eind juli 1941 een brief opgesteld die zou worden voorgelezen. De protestanten hebben het uiteindelijk niet aangedurfd maar de katholieken hebben hem wel voorgelezen. Dat heeft er meteen toe geleid dat een week later de katholiek gedoopte Joden zijn opgepakt en in veel gevallen werden vermoord. Die brief had wel invloed op de gemeenschap hier, want de aartsbisschop liet die brief voorlezen en zei dus: de Jodenvervolging is slecht en daar luisterden mensen naar. Hier in Tilburg hebben mensen ook wel hun nek uitgestoken. Zo is de kapelaan van de Heuvelse kerk de mensen afgegaan om onderduikadressen te zoeken.¿

¿Tilburg stond best tolerant ten opzichte van de Joodse gemeenschap¿, zegt de historicus.¿ Zo schreef een redacteur in de Tilburgse Courant van 1933 dat de Joden nergens in Nederland zo gemoedelijk samenleefden met de lokale bevolking als in Brabant. Dat had er ook mee te maken dat het relatief kleine gemeenschappen waren. In Tilburg woonden aan het begin van de oorlog ongeveer 350 tot 400 joden. En van hen heeft de helft het overleefd, wat vrij veel is. In heel Nederland heeft driekwart van de Joden het niet heeft overleefd.¿

Microkosmos

Toch is er nog een veel onbekend over de tijd van de bezetting. ¿Zo is er recent een artikel geschreven over Tilburgse Spanjestrijders¿, zegt de historicus. ¿In Tilburg had je voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog behoorlijk wat communistische arbeiders. In die tijd, in 1935, vond er ook een grote textielstaking plaats. Een aantal van die arbeiders ging vechten in de Spaanse burgeroorlog aan de kant van de republikeinen en veel van hen gingen na terugkomst ook in het verzet. Vaak werden ze al snel gearresteerd omdat ze bij uitstek verdacht waren natuurlijk. Maar die Spanjestrijders werden hier ook lang niet door iedereen gewaardeerd omdat ze ook antiklerikaal waren. Het geeft de complexiteit aan van de verhoudingen zoals die gedurende de oorlog tussen de verschillende stromingen bestonden. Wat dat betreft is Tilburg een heel mooie microkosmos die meer studie verdient¿, besluit Bijsterveld.

|Doorsturen